Durven weerbaar te zijn
Weerbaarheid bij kinderen: wat wij leerden van onze pleegzoon. Durven weerbaar te zijn: waarom vertellen over pesten moed vraagt.
Deze week is het de Week van de Pleegzorg. Daarom deel ik een verhaal uit ons eigen gezin. Soms zie je pas hoeveel een kind gegroeid is wanneer er iets gebeurt wat je hem het liefst had willen besparen. Onze pleegzoon is dertien jaar. Een gevoelige jongen die behoorlijk angstig kan worden en voor wie de wereld soms ingewikkeld en overweldigend is. Al jaren investeren we in zijn zelfvertrouwen. Door hem complimenten te geven, maar vooral door hem vaardigheden te leren: zelfstandigheid, zelfbewustzijn, zelfregulatie en het vermogen om hulp te vragen wanneer dat nodig is.
En dan gebeurt er iets waardoor al die vaardigheden ineens op de proef worden gesteld.
Een schop op weg naar huis
Op een middag fietst onze zoon alleen naar huis. Normaal gesproken fietst hij met een groepje vrienden, maar door verschillende roosters lukt dat niet altijd. Onderweg komt een oudere jongen uit de bovenbouw naast hem fietsen. De jongen doet heftige uitspraken tegen hem. En dan, volkomen onverwacht, geeft hij onze zoon een enorme schop. Vervolgens fietst hij gewoon verder. Onze zoon schrikt. Hij weet niet goed wat hij moet doen. Op dat moment durft hij niets terug te zeggen.
En eigenlijk is dat heel begrijpelijk. Wanneer je onverwacht wordt bedreigd of aangevallen, kan je zenuwstelsel overschakelen naar een overlevingsreactie. Je kunt vechten, vluchten of bevriezen. Dat is geen bewuste keuze, maar een automatische reactie op gevaar.
Onze zoon fietst verder. Maar wat hij daarna doet, vind ik misschien wel het belangrijkste van het hele verhaal.
Hij besluit het te vertellen
Die middag stapt hij op school uit zichzelf naar zijn mentor. Hij vertelt wat er is gebeurd. Niemand heeft hem daartoe aangespoord. Wij weten op dat moment nog van niets. Hij neemt zelf het initiatief. En juist daarin zie ik zijn groei. Weerbaarheid betekent niet dat je altijd iets terug moet zeggen. Het betekent ook niet dat je nooit bang mag zijn, of dat je jezelf fysiek moet kunnen verdedigen. Weerbaarheid betekent dat je, ook wanneer je bang bent, een stap durft te zetten om voor jezelf te zorgen.
En dat is precies wat onze zoon doet. Hij zoekt iemand op die hem kan helpen.
En dan gaat hij niet naar school
De volgende ochtend vertelt onze zoon dat hij het eerste uur vrij heeft. Hij vertrekt daarom wat later van huis. Later die dag krijgen we bericht van school. Onze zoon is niet aanwezig geweest en staat ongeoorloofd afwezig geregistreerd. Dat is vreemd. Pas die avond komt het hele verhaal thuis op tafel. We horen over de jongen, de schop en het gesprek met zijn mentor. En dan vallen er ineens wat puzzelstukjes op hun plek.
Als pleegouders schieten er natuurlijk allerlei gedachten door ons hoofd. Is hij bang geworden om naar school te gaan? Durft hij straks niet meer alleen te fietsen? Wat als die jongen hem opnieuw tegenkomt? We kennen onze zoon. We weten dat angst bij hem snel kan oplopen. En we weten ook hoe belangrijk het is dat hij blijft ervaren dat hij dingen zelf aankan.
Daar zit een lastige balans. Je wilt een gebeurtenis niet groter maken dan nodig is. Maar je wilt hem ook niet bagatelliseren. Een schop krijgen van een oudere jongen is niet zomaar iets. En natuurlijk willen we ook dat de jongen die dit heeft gedaan, wordt aangesproken. Onze zoon weet alleen niet hoe hij heet.
Eerst begrijpen, dan pas afspraken
We hadden boos kunnen worden omdat hij niet naar school was gegaan. We hadden hem een flinke straf kunnen geven voor het ongeoorloofde verzuim. Maar wat zouden we hem daarmee leren? Misschien vooral dat vertellen over moeilijke situaties ook nog eens vervelende gevolgen heeft. Daarom kiezen we ervoor om eerst te luisteren en door te vragen. Wat is er precies gebeurd? Wat maakte dat hij niet naar school ging? Waar was hij bang voor? En wat heeft hij nodig om weer verder te kunnen?
Thuisblijven was zijn manier om zich veilig te voelen. Dat begrijpen we. Tegelijk is het geen oplossing die we willen herhalen. Daarom bespreken we onze afspraak opnieuw: als hij zich niet veilig voelt om naar school te gaan, vertelt hij dat eerst aan ons. Dan kunnen we samen kijken wat nodig is en hem zo nodig afmelden.
De school neemt vervolgens haar eigen verantwoordelijkheid rondom het verzuim. Maar voor ons staat iets anders voorop. We willen dat onze zoon blijft durven vertellen, juist wanneer hij iets heeft gedaan wat niet volgens de afspraken is. Want als een kind bang wordt voor onze reactie, bestaat het risico dat het de volgende keer zijn mond houdt. We sturen ook nog een mail naar de mentor, zodat we zeker weten dat school op de hoogte is en de situatie verder kan oppakken.
Pesten groeit vaak in stilte
We weten dat veel kinderen niet vertellen dat ze worden gepest. Ik zie dat ook in mijn werk als kinderpsycholoog. In mijn praktijk als kinderpsycholoog ontmoet ik regelmatig kinderen die niet vertellen dat ze worden gepest. Soms schamen ze zich. Andere kinderen zijn ze bang dat het erger wordt. Soms willen ze hun ouders niet ongerust maken. En soms denken ze dat ze het zelf moeten oplossen. Ook zie ik hoe plagen langzaam kan overgaan in pesten. Wat voor de één een grapje lijkt, kan voor de ander heel bedreigend voelen.
Niet ieder incident is meteen pesten. Pesten herken je onder andere aan herhaling en een ongelijke machtsverhouding. Wat onze zoon overkwam, was in ieder geval grensoverschrijdend gedrag met fysiek geweld. Of het pesten is, weten we niet. Maar ook één ernstig incident vraagt om aandacht.
Wat me telkens weer raakt, is hoeveel moed het kinderen kan kosten om erover te praten. Soms zetten kinderen die anderen intimideren bovendien druk op hun slachtoffer om niets te vertellen. Zolang niemand weet wat er gebeurt, kan het gedrag doorgaan.
Door te vertellen doorbreekt een kind die stilte. Dat betekent niet dat het kind zelf verantwoordelijk is voor het stoppen ervan. Die verantwoordelijkheid ligt bij de volwassenen die voor veiligheid moeten zorgen. Ook als de oudere jongen niet gevonden wordt, kan een school afspraken maken die een kind veiliger laten voelen.
Maar door hulp te zoeken, maakt het kind wel mogelijk dat anderen in actie komen. En dat is een belangrijke vorm van weerbaarheid.
Vijf lessen die we meenemen in plaats van voor ouders en professionals.
1. Investeer in de bouwstenen van zelfvertrouwen
Zelfvertrouwen ontstaat niet alleen doordat we tegen een kind zeggen dat het goed genoeg is. Het groeit vooral door ervaringen. Door zelf iets te mogen proberen. Door te ontdekken dat je invloed hebt. Maar ook door je gevoelens te leren herkennen en reguleren. Door kleine problemen op te lossen en te ervaren dat je hulp kunt vragen wanneer iets niet lukt.
Onze zoon heeft jarenlang geoefend met deze vaardigheden. Niet altijd gemakkelijk en zeker niet zonder vallen en opstaan. Maar juist nu zien we wat dat heeft opgeleverd. In groep zeven of acht had hij waarschijnlijk niet zelf de stap naar zijn mentor kunnen zetten. Nu doet hij dat wel.
Dat is geen toeval. Dat is groei.
2. Leer kinderen dat ze het niet alleen hoeven op te lossen
Veel kinderen denken dat weerbaar zijn betekent dat je voor jezelf opkomt door iets terug te zeggen of terug te doen. Maar soms is dat helemaal niet veilig. Een oudere jongen die je op de fiets bedreigt en schopt, is niet iemand met wie je op dat moment een discussie hoeft aan te gaan.
Wegkomen uit de situatie en daarna hulp zoeken kan veel verstandiger zijn. Leer kinderen daarom niet alleen hoe ze grenzen aangeven, maar ook hoe ze hulp inschakelen. Bij wie kun je terecht? Welke volwassene vertrouw je? Wat kun je doen als je bang bent?
3. Weerbaarheid groeit wanneer je ervaart dat je invloed hebt
Onze zoon kon de schop niet voorkomen. Maar hij kon daarna wel iets doen. Hij vertelde het aan zijn mentor en maakte duidelijk dat er iets was gebeurd wat niet mocht gebeuren.
Daarmee deed hij een belangrijke ervaring op: ook als iemand over mijn grens gaat, ben ik niet machteloos. Hij hoefde het niet zelf op te lossen. Hij wist wel hoe hij hulp kon organiseren.
Ik kan bang zijn én toch voor mezelf zorgen. Dat is misschien wel een van de belangrijkste lessen die een kind kan leren.
4. Blijf nieuwsgierig, ook wanneer je kind iets verkeerd doet
Onze zoon ging een dag niet naar school zonder dat met ons te bespreken. Dat was niet volgens onze afspraken. Maar als we ons alleen daarop hadden gericht, hadden we misschien gemist wat eronder zat.
Gedrag heeft een verhaal. Dat betekent niet dat alles zomaar mag. Grenzen en afspraken blijven belangrijk. Maar de volgorde waarin we reageren, maakt verschil: eerst begrijpen, dan verbinden, en dan samen kijken wat er anders kan.
Door rustig door te vragen, kwam het hele verhaal op tafel. Het incident hoefde daardoor niet iets te worden wat hij alleen met zich mee bleef dragen.
5. Zorg voor liefdevolle aanwezigheid, ook buiten het gezin
Een kind hoeft het niet alleen te doen. En ouders ook niet. Een mentor, leerkracht, vriend of andere vertrouwde volwassene kan een belangrijke hulpbron zijn.
In mijn werk vind ik liefdevolle aanwezigheid een van de belangrijkste pijlers in de begeleiding van kinderen. Hierdoor ben je beschikbaar. Je luistert, denkt mee en biedt veiligheid. Je neemt niet alles van het kind over, je blijft naast hem staan.
In dit geval kan de mentor helpen om te achterhalen wie de jongen is en welke maatregelen nodig zijn. Ook vrienden spelen een rol, bijvoorbeeld door samen naar school te fietsen. Dat betekent overigens niet dat onze zoon nooit meer alleen mag fietsen. Hij mag ontdekken dat hij zelfstandig op pad kan, terwijl hij weet dat er mensen zijn op wie hij kan terugvallen.
Juist die combinatie van zelfstandigheid en verbondenheid maakt kinderen sterker.
Een paar weken later
Inmiddels zijn we een paar weken verder. Er hebben zich geen nieuwe incidenten voorgedaan. Onze zoon fietst weer naar school. Meestal samen met zijn vrienden, maar soms ook alleen.
En wij zien iets wat ons raakt. Onze kwetsbare, gevoelige jongen staat steeds steviger. Hij is nog steeds weleens bang, en hij hoeft ook niet alles zelf op te lossen. Hij leert wel steeds beter wat hij nodig heeft, wat hij zelf kan doen en wanneer hij anderen mag inschakelen.
Als pleegouders zijn we daar ontzettend trots op.
Tegelijk beseffen we opnieuw hoe belangrijk het is om te blijven investeren in de bouwstenen van een positief zelfbeeld. Juist in de jaren voordat er problemen ontstaan. In al die kleine dagelijkse momenten waarin een kind leert omgaan met teleurstelling, spanning, zelfstandigheid en grenzen.
Want soms zie je de opbrengst van al die jaren oefenen pas op een onverwacht moment. Zoals op een middag waarop een dertienjarige jongen besluit om naar zijn mentor te stappen en te vertellen wat hem is overkomen.
Weerbaar zijn betekent niet dat je nooit bang bent. Het betekent dat je, ondanks je angst, durft te vertellen wat je is overkomen en hulp durft te vragen. En daar is ontzettend veel moed voor nodig.
Wil jij ook het verschil maken voor een kind? Kom dan eens naar een informatieavond van De Rading over pleegouder worden.
Sander Kooijman, kinderpsycholoog en pleegvader

